Có những chất liệu được yêu thích bởi giá trị vật chất.

Và cũng có những chất liệu được trân trọng bởi cách chúng lưu giữ ánh sáng.

Xà cừ thuộc về nhóm thứ hai.

Dưới ánh nắng ban mai, bề mặt ấy phản chiếu sắc bạc dịu nhẹ. Khi chiều xuống, những lớp màu ngọc trai, xanh lục và ánh vàng dường như xuất hiện rồi biến mất theo từng chuyển động của người quan sát. Không có hai mảnh xà cừ nào hoàn toàn giống nhau. Cũng vì thế mà không có hai tác phẩm khảm trai nào thực sự lặp lại.

Trải qua nhiều thế kỷ, nghệ thuật khảm trai luôn hiện diện trong những không gian được chăm chút đặc biệt. Từ cung đình, tư gia của tầng lớp tinh hoa cho đến các biệt thự thời Đông Dương, kỹ thuật thủ công này đã trở thành một phần quan trọng của nghệ thuật trang trí nội thất tại Việt Nam.

Ngày nay, khi xu hướng sống chậm và tìm về những giá trị bền vững ngày càng được đề cao, nghệ thuật khảm trai một lần nữa được nhìn nhận không chỉ như một nghề thủ công truyền thống, mà như một biểu hiện của phong cách sống tinh tế và sự trân trọng dành cho những giá trị được tạo nên bởi thời gian.

Nghệ thuật khảm trai là gì?

Khảm trai là kỹ thuật cẩn những mảnh xà cừ tự nhiên vào bề mặt gỗ, sơn mài hoặc các vật liệu nền khác để tạo nên những hoa văn trang trí có chiều sâu và độ phản quang đặc biệt.

Trong tiếng Việt, kỹ thuật này còn được gọi là cẩn trai hoặc khảm xà cừ. Tại phương Tây, người ta thường biết đến dưới tên gọi Mother of Pearl Inlay.

Điều khiến khảm trai trở nên khác biệt nằm ở chính vật liệu cấu thành. Không giống đá quý hay kim loại quý sở hữu vẻ đẹp cố định, xà cừ luôn thay đổi theo ánh sáng. Bề mặt ấy không phát sáng mà phản chiếu ánh sáng, tạo nên những chuyển sắc rất tinh tế mà gần như không vật liệu nhân tạo nào có thể tái tạo hoàn toàn.

Đó là lý do trong nhiều thế kỷ, xà cừ luôn được xem là một trong những vật liệu trang trí cao cấp nhất trong nghệ thuật nội thất.

Khi nội thất trở thành nơi lưu giữ ký ức thủ công

Trong lịch sử mỹ nghệ Việt Nam, khảm trai là một trong những kỹ thuật trang trí lâu đời và công phu bậc nhất.

Từ nhiều thế hệ trước, những nghệ nhân tại các làng nghề truyền thống đã sử dụng vỏ trai và vỏ ốc tự nhiên để tạo nên những tác phẩm xuất hiện trên tủ chè, sập gụ, hoành phi, câu đối hay các vật phẩm thờ tự. Đó không chỉ là đồ dùng trong gia đình mà còn là những biểu tượng của vị thế, học thức và gu thẩm mỹ.

Mỗi đường nét được cẩn trên bề mặt gỗ đều đòi hỏi sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc. Những cánh chim, cành mai, phong cảnh sơn thủy hay các điển tích phương Đông được tái hiện bằng hàng trăm chi tiết nhỏ ghép nối với nhau bằng tay.

Khác với nhiều hình thức trang trí khác, giá trị của khảm trai không nằm ở sự phô trương. Nó nằm ở khả năng giữ chân người nhìn lâu hơn một chút. Đủ lâu để nhận ra những chuyển động rất nhẹ của ánh sáng trên bề mặt. Đủ lâu để cảm nhận dấu vết của đôi bàn tay đã tạo nên nó.

Từ làng nghề truyền thống đến những biệt thự Đông Dương

Đầu thế kỷ XX đánh dấu một chương đặc biệt trong lịch sử nghệ thuật trang trí tại Việt Nam.

Khi người Pháp đặt nền móng cho các đô thị mới tại Hà Nội, Hải Phòng và Sài Gòn, họ không chỉ mang theo kiến trúc châu Âu mà còn mang theo nhu cầu về một phong cách sống mới. Trong các biệt thự thuộc địa, khách sạn, dinh thự và không gian tiếp khách của tầng lớp thượng lưu, nhu cầu về những vật phẩm mang bản sắc địa phương nhưng vẫn phù hợp với thẩm mỹ phương Tây ngày càng gia tăng.

Chính trong bối cảnh ấy, các nghệ thuật thủ công Việt Nam bắt đầu bước vào một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ.

Sơn mài, khảm trai, khảm vỏ trứng và nhiều kỹ thuật trang trí truyền thống khác không còn chỉ phục vụ không gian bản địa. Chúng được đưa vào những công trình mang ảnh hưởng Pháp, tạo nên một ngôn ngữ thẩm mỹ mới mà ngày nay chúng ta gọi là phong cách Đông Dương.

Đó là thời điểm những chiếc tủ mang tỷ lệ Louis XVI, những chiếc console chịu ảnh hưởng Tân Cổ Điển Pháp hay những món nội thất mang tinh thần Art Deco bắt đầu được hoàn thiện bởi bàn tay của nghệ nhân Việt Nam.

Hình thức, phom dáng, tỉ lệ đến từ châu Âu. Nhưng vật liệu, kỹ thuật và tinh thần thủ công lại thuộc về phương Đông.

Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên nét đặc sắc riêng của nội thất Đông Dương. Không phải là sự sao chép kiến trúc Pháp tại vùng nhiệt đới, mà là quá trình hòa quyện giữa hai nền văn hóa để hình thành một bản sắc mới.

Vì sao người Pháp đặc biệt yêu thích sơn mài và khảm trai Việt Nam?

Khi nói về nghệ thuật trang trí Đông Dương, nhiều người thường nhắc đến kiến trúc trước tiên.

Nhưng với giới sưu tầm và giới thẩm mỹ Pháp trong nửa đầu thế kỷ XX, sức hấp dẫn của Việt Nam không chỉ nằm ở công trình kiến trúc. Nó còn nằm trong những ngành thủ công mỹ nghệ sở hữu trình độ hoàn thiện hiếm có.

Các nghệ nhân Việt Nam khi ấy đã đạt đến khả năng xử lý vật liệu rất tinh vi. Họ có thể biến những mảnh vỏ trai mỏng manh thành những bề mặt phản chiếu ánh sáng sống động. Họ cũng phát triển nghệ thuật sơn mài đến mức độ mà nhiều nhà nghiên cứu xem như một đóng góp độc đáo của Đông Dương vào nghệ thuật trang trí thế giới.

Đặc biệt từ thập niên 1920 đến giữa thế kỷ XX, các tác phẩm sơn mài khảm trai Việt Nam thường xuyên xuất hiện trong các triển lãm nghệ thuật và thủ công thuộc địa. Nhiều sản phẩm được đưa sang Pháp, xuất hiện trong các bộ sưu tập tư nhân và không gian nội thất của giới thượng lưu.

Điều hấp dẫn người Pháp không phải là tính kỳ lạ của một vùng đất phương Đông.

Điều hấp dẫn họ là sự tinh xảo.

Là khả năng kết hợp giữa vật liệu tự nhiên, kỹ thuật thủ công và cảm quan thẩm mỹ để tạo nên những bề mặt giàu cảm xúc hơn nhiều so với các phương pháp trang trí công nghiệp đang phát triển mạnh tại châu Âu thời kỳ đó.

Có thể nói, nghệ thuật khảm trai đã trở thành một trong những cầu nối văn hóa tinh tế nhất giữa Việt Nam và Pháp trong giai đoạn Đông Dương.

Hành trình tạo nên một tác phẩm khảm trai

Người thưởng thức thường chỉ nhìn thấy thành phẩm cuối cùng.

Nhưng phía sau một chiếc tủ khảm trai hay một mặt bàn cẩn xà cừ là một hành trình kéo dài nhiều tuần, đôi khi nhiều tháng.

Mọi thứ bắt đầu từ việc lựa chọn nguyên liệu. Người thợ dành thời gian tuyển chọn từng mảnh vỏ trai dựa trên độ dày, độ trong và sắc độ ánh xà cừ. Mỗi mảnh vật liệu đều mang những đường vân riêng, giống như dấu vân tay của tự nhiên.

Sau khi họa tiết được hoàn thiện trên bản vẽ, công đoạn cắt xà cừ bắt đầu. Những mảnh vật liệu được tạo hình thủ công với độ chính xác rất cao để phù hợp với từng chi tiết trong bố cục.

Trên bề mặt gỗ, người thợ tiếp tục tạo nên những khoảng âm tương ứng với từng chi tiết đã cắt. Công việc này đòi hỏi sự tập trung tuyệt đối bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ tác phẩm.

Từng mảnh xà cừ sau đó được cẩn vào vị trí của mình. Từ những chi tiết rời rạc, một bức tranh dần xuất hiện. Có khi là một nhành hoa. Có khi là một khung cảnh thiên nhiên. Có khi chỉ là một họa tiết trang trí mang cảm hứng từ nghệ thuật châu Âu.

Nhưng hành trình vẫn chưa kết thúc.

Bề mặt tiếp tục được xử lý, mài và làm phẳng qua nhiều công đoạn khác nhau để lớp khảm hòa vào nền gỗ như thể chúng vốn thuộc về nhau ngay từ đầu.

Trong nhiều xưởng thủ công truyền thống, đây cũng là giai đoạn kết hợp với kỹ thuật sơn mài. Những lớp sơn được phủ, mài và hoàn thiện liên tục để tạo nên chiều sâu thị giác đặc trưng.

Đến lớp hoàn thiện cuối cùng, ánh sáng mới thực sự bước vào câu chuyện.

Khi người quan sát di chuyển, bề mặt xà cừ bắt đầu thay đổi. Những sắc độ khác nhau lần lượt xuất hiện rồi biến mất. Chính khoảnh khắc ấy biến một món nội thất thành một tác phẩm nghệ thuật trang trí.

Khảm vỏ trứng và nghệ thuật tạo chiều sâu bề mặt

Nếu khảm trai là nghệ thuật của ánh sáng thì khảm vỏ trứng lại là nghệ thuật của kết cấu.

Trong nhiều tác phẩm sơn mài cao cấp, hai kỹ thuật này thường song hành cùng nhau.

Những mảnh vỏ trứng trắng được nghiền, sắp đặt và xử lý thủ công để tạo nên bề mặt có chiều sâu rất riêng. Khi đặt cạnh ánh phản quang của xà cừ, chúng tạo nên sự tương phản đầy tinh tế giữa sáng và tối, giữa chuyển động và tĩnh lặng.

Chính sự kết hợp này đã góp phần làm nên bản sắc riêng của nhiều tác phẩm nội thất Đông Dương cao cấp.

Không phải ngẫu nhiên mà những kỹ thuật tưởng chừng giản dị ấy vẫn tiếp tục được giới thiết kế quốc tế quan tâm cho đến ngày nay.

Nội thất khảm trai cao cấp trong không gian sống đương đại

Có một thời gian dài, nhiều người mặc định rằng khảm trai chỉ phù hợp với những món đồ mang tính truyền thống.

Thực tế lại đang diễn ra theo hướng ngược lại.

Ngày càng nhiều kiến trúc sư và nhà thiết kế nội thất lựa chọn nghệ thuật khảm trai cho những không gian sống đương đại. Không phải bằng những họa tiết dày đặc hay sự phô diễn kỹ thuật quá mức.

Thay vào đó là sự tiết chế. Một chiếc console đặt trong tiền sảnh. Một chiếc sideboard trong phòng ăn. Một tủ trang trí cao cấp trong phòng khách. Hay một món đồ nội thất đặt riêng được thiết kế riêng cho chủ nhân ngôi nhà.

Trong những không gian ấy, khảm trai không còn là yếu tố trang trí thuần túy. Nó trở thành một lớp ký ức văn hóa được đặt vào đời sống hiện đại.

Đó cũng là lý do nhiều chủ nhân biệt thự, penthouse hay những người yêu thích nội thất mang giá trị sưu tầm ngày càng tìm kiếm các tác phẩm được hoàn thiện bằng kỹ thuật thủ công truyền thống.

Bởi trong một thế giới nơi mọi thứ có thể được sản xuất hàng loạt, sự khác biệt đôi khi nằm ở những thứ được tạo ra chậm hơn.

Giá trị của sự xa xỉ nằm ở thời gian

Trong thế giới nội thất cao cấp, sự xa xỉ ngày nay ngày càng ít liên quan đến việc phô bày.

Thay vào đó, giá trị được tìm thấy trong những thứ cần thời gian để cảm nhận.

Một tác phẩm khảm trai đẹp không gây ấn tượng bằng kích thước hay sự lấp lánh. Nó chinh phục người nhìn bằng những lớp chi tiết chỉ xuất hiện khi quan sát đủ lâu. Bằng những dấu vết thủ công mà không một dây chuyền sản xuất công nghiệp nào có thể sao chép hoàn toàn.

Có lẽ đó cũng là lý do nghệ thuật khảm trai vẫn tiếp tục tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Không phải vì nó thuộc về quá khứ.

Mà vì nó vẫn còn khả năng đối thoại với hiện tại.

Trong những không gian sống được tạo nên để trường tồn cùng thời gian, nghệ thuật khảm trai nhắc chúng ta rằng vẻ đẹp bền vững luôn bắt đầu từ sự kiên nhẫn, từ đôi bàn tay của người thợ và từ những giá trị không thể đo đếm bằng tốc độ sản xuất.

Chinoiserie Decor tổng hợp và biên soạn.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Hoa Thủy Tiên (2022), Các chủ đề trang trí truyền thống trên kiến trúc Đông Dương tại Sài Gòn.
• Lê Minh Sơn (2018), Une Architecture Métissée au Vietnam sous colonisation Française: Le cas du Style d’Architecture Indochinoise.
• Nguyễn Đức Toàn (2022), Nhận diện phong cách biệt thự Pháp trong kiến trúc Hà Nội.
• Henri Gourdon, L’Art de l’Annam (Les Arts Coloniaux).
• Tư liệu lưu trữ về mỹ thuật Đông Dương, nghệ thuật sơn mài và thủ công mỹ nghệ Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX.

Chinoiserie Decor tổng hợp và biên soạn. Vui lòng Không sao chép dưới mọi hình thức.